Historia Pałacu Staszica

Klasycystyczna fasada Pałacu Staszica wraz z pomnikiem Mikołaja Kopernika zamyka perspektywę Krakowskiego Przedmieścia. Zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem budynek służy nauce polskiej. Mają tu siedzibę towarzystwa naukowe, instytuty Polskiej Akademii Nauk oraz inne instytucje związane z działalnością na rzecz nauki.

Na przestrzeni dwóch wieków istnienia budowli, zmieniała się ona wraz z zawirowaniami historii Polski.

Z inicjatywy Stanisława Staszica, wybitnego uczonego, filozofa, pisarza, działacza politycznego epoki Oświecenia powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauki (1800 r.). To z myślą o siedzibie dla TPN Staszic ufundował nowy monumentalny gmach wg projektu - zaproszonego z Italii wychowanka florenckiej Akademii Sztuk Pięknych - Antonio Corazziego. Budynek powstał na miejscu dawnego kościoła o.o. Dominikanów. Miał stanowić miejsce zebrań Towarzystwa jak również pomieścić jego bogate zbiory i bibliotekę. Jednym z współfundatorów i najhojniejszym darczyńcą był Jan Henryk Dąbrowski, który ofiarował rękopis Historii Legionów, a swoim testamentem zapisał na rzecz TPN bogaty księgozbiór i wiele innych pamiątek. W 1826 r odbyła się inauguracja otwarcia, na której przemawiał Stanisław Staszic. Trzy lata później w tym gmachu odbyła się inna uroczystość - żałobna - na katafalku złożono trumnę ze zwłokami założyciela Towarzystwa i fundatora gmachu.

W maju 1830 r. przed Pałacem Staszica uroczystego odsłonięcia pomnika Mikołaja Kopernika ( zamówionego wcześniej przez Staszica ) dokonał ówczesny prezes Towarzystwa Julian Ursyn Niemcewicz. Wkrótce wybuchło powstanie, niedługo potem Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie ukazem carskim zostało rozwiązane. Pamiątki skonfiskowane i wywiezione do Rosji. Sale w Pałacu wynajmowano na cele przypadkowe, nie mające nic wspólnego z jego pierwotnym przeznaczeniem. Najpierw mieściła się tu dyrekcja loterii publicznej potem ulokowano tu pierwsze gimnazjum męskie rosyjskie. Wreszcie zapadła decyzja carskich władz o całkowitej przebudowie Pałacu w stylu rosyjskim. Została zlikwidowana szeroka klatka schodowa. Na pierwszym piętrze w miejscu sali głównej i posiedzeń Towarzystwa umieszczono cerkiew, mającą formę bazyliki. Klasycystyczną kopułę zastąpiła cebulasta cerkiewna kopuła. Elewacja zewnętrzna budynku została ozdobiona w stylu bizantyjskim, majolikowymi cegiełkami, przez co doczekał się ze strony mieszkańców Warszawy określenia: bizantyjski piernik co go z tyłu ma Kopernik.

Po pierwszej wojnie światowej , w trakcie której mieścił się tu Deutsches Soldatenheim (dom żołnierza niemieckiego) gmach przekazano instytucji naukowej, kontynuującej tradycje TPN - Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu. Po roku 1924 przystąpiono do kapitalnego remontu pałacu Prace te powierzono profesorowi Politechniki Warszawskiej Marianowi Lalewiczowi, wybitnemu architektowi i historykowi sztuki, który zmodernizował wnętrza i przywrócił mu klasycystyczny wygląd. W 1926 r w setną rocznicę śmierci Stanisława Staszica prace zostały zakończone i budynek oddany Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu. Dzięki staraniom m.in. prof. Lalewicza do pałacu powróciła też część bogatych zbiorów TPN.

W czasie II wojny światowej Pałac Staszica uległ wypaleniu i został poważnie uszkodzony. W 1946 r. staraniem wybitnego historyka literatury prof. Juliana Krzyżanowskiego powołano komitet odbudowy Pałacu Staszica. Prace trwały od 1949 - 1951 r., a prowadził je Piotr Biegański. Było to wielkie wyzwanie, gdyż materiałów archiwalnych, fotograficznych zachowało się niewiele. Ocalały tylko mury zewnętrzne, a wnętrza zmieniane dwukrotnie uległy całkowitemu zniszczeniu. Przy wprowadzeniu nowych rozwiązań Piotr Biegański starał się odtworzyć pierwowzór. Dziś jest jednym z bardziej rozpoznawalnych budynków w Warszawie.

Copyright by ZDP PAN © 2008 | dla Polska Akademia Nauk Zakład Działalności Pomocniczej w Warszawie